 |
| Yoshiki Tanaka |
Hatırlatma: Söyleşi Metni Logh Gaiden 5.Cilt - Son Bölümünde Yer Alıyor.
6. Bölüm: Yoshiki Tanaka ile Uzun Söyleşi “Galaktik Kahramanlar Destanı’nın Doğuşu”
‘Şafak Bölümü’ Üzerine
— Tanaka Yoshiki’nin en önemli eserlerinden biri sayılan Galaktik Kahramanlar Destanı ilk kez ne zaman yayımlanmıştı?
— Hmm, 1982 yılıydı. Artık epey zaman geçti. Gençtim o vakitler… Otuz yaşına basmak bana çok büyük bir mesele gibi görünüyordu (gülüyor).
— Destan’ın öncülü sayılabilecek Galaksinin Satranç Oyunu adlı bir eserinizin olduğu söyleniyor.
— Evet, o eser aslında “uzay operası”nın öz anlamına daha yakındı. Kurgusal bir tarihin zemininde, hayali karakterlerin sahne aldığı bir hikâyeydi. Yani tarih romanından çok, bir “zaman romanı” gibiydi. Editörümle konuştuğumda, bana “öncesini anlatmak daha ilginç olur” dedi. Düşündüm: “Doğru ya, en çok emeği o kısma vermiştim.”
— O hâlde o dönemde ne Yang vardı ne de Reinhard?
— Sadece isimleri vardı. Yüzyıllar önceki savaşlarda ün kazanmış tarihî şahsiyetler olarak. Hatta ilk taslakta ölümsüz bir kahramanın, geçmişteki büyük savaşa gizlice karıştığı ama bunu belli etmediği gibi bir kurgu da vardı.
— Yani o aşamada ikisi de yalnızca “tarihî figürler”di.
— Evet. O yüzden anlatım biçimi, geleceğin gözünden geçmişe bakma şeklinde gelişti. Belki de bu yüzden eser böyle bir üslup kazandı.
— Peki Destan’ı yazmaya başladığınızda, Yang mı önce doğdu, Reinhard mı?
— Karakterler neredeyse aynı anda ortaya çıktı. Benim alışkanlığım, tarihî kurgularda kahramanların hep bir çift olarak belirmesidir. Ama sıraya bakarsak Reinhard önceydi. Onu yarattıktan sonra, “karşısına nasıl bir rakip koymalı?” diye düşündüm. Reinhard’da olmayan özellikleri taşıyan biri olmalıydı. Böylece Yang doğdu.
— Somut bir modeliniz var mıydı?
— Reinhard için çok görkemli örnekler vardı: Napolyon, Büyük İskender, İsveç Kralı XII. Karl… Hepsinden uygun parçaları alıp birleştirdim. Yang’ın modeli ise daha sade oldu.
— Bilinçli olarak belirlediğiniz başka şeyler var mıydı?
— Tarihte rakip sayılan kişilere bakarsanız, mesela Napolyon ile Wellington aynı yıl doğmuşlardır. Ama biri mutlak bir deha ise, diğeri deneyim ve derin düşünceyle öne çıkmalı. Yani doğuştan değil, sonradan kazanılmış niteliklerle. Bu yüzden Yang’ı Reinhard’dan yaşça büyük kurguladım. Mesela Takeda Shingen ile Uesugi Kenshin dokuz yaş farkla doğmuşlardı; Reinhard ile Yang arasında da dokuz yıl fark koydum.
— İsimlere gelirsek… Reinhard başta olmak üzere imparatorluk tarafındaki karakterlerin hep Almanca kökenli adları var. Bunun özel bir nedeni var mıydı?
— Aslında bu biraz “eleme” yoluyla oldu. Anglo-Sakson tarzı isimler bana sıkıcı geliyordu (gülüyor).
— John, Jim gibi mi?
— Aynen öyle. “Tom, hadi evreni fethedelim!” deyince, insan “Sen Jerry misin?” diye sorası geliyor (gülüyor). Japon okuyucuya biraz mesafeli, yabancı bir hava vermek istedim. O sıralar moda çevresinden biri şöyle demişti: “Kadınlara hitap etmek istiyorsan Fransız ya da İtalyan isimleri kullanmalısın. Alman ya da Rus isimleri asla tutmaz.” Ben de düşündüm: “Öyle mi? O zaman inadına yapalım!” (gülüyor).
— Peki Yang ismi nereden çıktı?
— İşte orası tam bir yaratım sürecinin kimyasal tepkimesi gibiydi. Bir tarafı Almanca adlarla kurunca, diğer tarafın çok-etnili, çok-kültürlü bir isim taşıması gerekiyordu. Dedim ki: “O hâlde tamamen Alman olmayan bir isim olsun.” Doğu kökenli bir ad da fena olmazdı. Zaten gelecekte melezleşme artacak. Sonuçta Yang ismi kendiliğinden ortaya çıktı diyebilirim.
— Yani isimlerin kökeni, “şuradan aldım, şu kişiyi model aldım” gibi bir şey değil mi?
— Evet, aynen öyle. Mesela Julian’ın adı için ilk başta “Doğu Avrupa kökenli olsun” diye düşündüm. Japon okuyucuya yabancı ama kulağa hoş gelen bir isim arıyordum. Eski uluslararası yıllıklardan bulup çıkardım.
— Demek ki bazı isimler kendiliğinden doğarken, bazılarını bilinçli olarak arayıp buldunuz.
— Evet. Hikâye ilerledikçe, bazen tam nokta atışı isimler çıkıyordu karşıma. Ama o noktada neden özellikle o isme yöneldiğimi açıklamak kolay değil.
— Peki imparatorluk ordusu ile ittifak ordusunu yazarken nasıl bir yaklaşımınız vardı?
— Önce bir tarafı tamamen “karizmatik” yapmaya karar verdim. Görsel olarak sahneye yakışan karakterler… Diğer taraf içinse “görsel olmasa da olur” diye düşündüm (gülüyor).
— Gerçekten de, mesela Kircheis çok karizmatik. Mittermeyer ve Reuenthal da öyle.
— Evet. Bittenfeld bile, kendi tarzıyla karizmatik sayılabilir. İttifak tarafında ise, görsel cazibeden çok, Yang’ın çevresindeki karakter düzenini önemsedim. Mesela Amiral Bewcock’u eklemem, belki de Napolyon savaşlarındaki Blücher–Gneisenau ikilisini hatırlatıyordu. Başkomutan Bewcock, Yang ise onun stratejik aklı…
— Anladım (gülüyor).
— Böylece ittifak tarafında, farkında olmadan “Yang Filosu” öne çıktı. Elbette içinde karizmatik roller üstlenenler de vardı.
— Hem imparatorlukta hem ittifakta kadınlara cazip gelen erkekler var.
— Destan için “kadınlara düşkün tipleri bolca anlatan bir roman” diyenler oldu (gülüyor). Belki de haklılar. Reuenthal, Poplan, Schönkopf… Hepsi farklı bir tip.
— Ama yine de ittifak tarafındaki karakterler daha insani, daha “gerçek boyutlu” görünüyor.
— Doğru. O zamanlar yarı şaka derdim: Gündüz ittifak tarafını, gece imparatorluk tarafını yazıyorum.
— Yani gündüz kahve veya çay eşliğinde ittifak sahneleri, gece şarapla imparatorluk sahneleri…
— Öyle olsaydı havalı olurdu. Gerçekteyse, sobanın yanında, babaannemin diktiği pamuklu hanten’i giyip yazıyordum (gülüyor). Ama evet, imparatorluk tarafını daha “sahne oyunu” gibi, kare kare, diyaloglarla kurdum. İttifak tarafı ise televizyon dizisi gibiydi. Hatta arada romantik komedi havası bile vardı (gülüyor).
— Reinhard ve Yang’a dönersek, karakterlerini kısaca tanımlar mısınız?
— Reinhard aslında basit bir karakterdir. Taktiksel incelikleri bir yana, yaşam tarzı olarak çok doğrudan: Hedefini koyar, bütün gücüyle oraya koşar, önüne çıkan her şeyi de devirir. Bu açıdan Bittenfeld’e benzer (gülüyor).
— Anladım (gülüyor). Peki Yang?
— Yang ise “yapıcı bir şekilde eğrilmiş” bir karakterdir.
— İlginç bir ifade (gülüyor). Bu yüzden mi, defalarca iktidarı ele geçirme fırsatı varken kendi koyduğu ilkelerden sapmadı?
— Evet. Düşünceyle mizacın ilişkisi çok hassastır. Sert konuşursak, Yang o cesareti gösteremedi. Kendi askerlik ölçütlerinden sapma cesareti… O yüzden belki imparatorlukta doğup Reinhard’ın yanında görev alsaydı, daha mutlu olurdu. Tabii imparatorluk ordusunda yükselip yükselemeyeceği ayrı mesele.
— İmparatorlukta gerçekten çok çalışkan insanlar var.
Ambisyon Bölümü’ Üzerine
— “Madem asker olmak istemiyordu, o hâlde askerliğin çerçevesini tamamen aşsaydı ya,” diye düşünür mesela Schönkopf. Ama Yang bunu yapamaz.
— Bu, az önce söylediğiniz “hazır olmamak” meselesi mi?
— Ben yazar olarak daha çok “hadi, yapsana!” tarafındayım. “Ne yapıyor bu adam?” diye düşünsem de, ardından “ama işte, bu karakter böyle biri” diye kabul ediyorum. Yani kendi yarattığım karakter bile artık benim istediğim gibi hareket etmiyor.
İmparatorluk Tarafı ve Yan Karakterler
— Ana karakterler dışında da biraz konuşalım.
— Tabii.
— Önce imparatorluk tarafı…
— Arslan Senki’de de olduğu gibi, toplu bir anlatı düşündüğümde önce işlevleri belirlerim. “Bir filo komutanı olmalı… On kadar lazım olur…” diye. Önce görevleri belirlerim, sonra o role uygun “oyuncuyu” seçerim. Sanki bir rol dağılımı tablosu vardır da, “bu rolü şu oyuncu oynasın” derim. Sonra kişilik ve kader farklılıklarını eklerim.
— Anladım.
— Bunu beyzbola benzetirsek: Diyelim ki kısa stop pozisyonu boş. Normalde küçük yapılı, çevik bir oyuncu idealdir. Ama ben özellikle iri yapılı bir güç vurucusunu koyarım. Sonra bakarım: Belki beklenmedik şekilde çevik çıkar, belki de kritik anda hata yapar. İşte bu fark karakteri zenginleştirir. Küçük ve çevik oyuncu da hata yapabilir. Ama bir noktadan sonra karakter kendi yolunu bulur. Yazar “biraz değiştireyim” dese bile artık değişmez. Karakter kendi başına hareket etmeye başlar. Destan’da hangi karakterin ne zaman böyle bağımsızlaştığını tek tek açıklamak zordur.
— Peki karakterlerin ayrıntılı geçmişlerini en baştan mı düşünüyordunuz? Mesela Reuenthal’ın karmaşık geçmişi…
— Başta sadece “yetenekli ve soğukkanlı” diye düşündüm. Şafak Bölümü için bu yeterliydi. Ama Reinhard öyle basit bir karakter ki, tüm gücüyle ileri atılıyor. Bunun karşısında daha karmaşık, eğri büğrü bir karaktere ihtiyaç doğdu. Reinhard gerçekten basit bir karakterdir. Aslında Bittenfeld’e benzer (gülüyor).
— Bittenfeld’in Reinhard’a hayranlığı da belki bundan kaynaklanıyordur. Eğri karakterlere dönersek, Reinhard’ın yaşam tarzı Reuenthal ve Oberstein’ı mı ortaya çıkardı?
— Oberstein aslında eğri değil. O daha çok “bilgeleşmiş” biridir. “Bu durumda böyle yapmak gerekir, o hâlde böyle yaparım.” Sanki bir denklem kurup tek doğru cevabı bulmuş gibidir. Denklem ve cevap hazırdır; başka yol aramasına gerek yoktur. O yüzden eğri değil.
— Yani tüm eylemlerinin kendi mantığı var.
— Evet. Onun için her hareketi kaçınılmazdır.
— Ama bu denklemi başkaları da anlayabilir, değil mi?
— Tabii. İşte bu yüzden Bittenfeld çok sinirlenir. “Senin dediğini anlamak istemiyorum!” der (gülüyor).
— Yani Bittenfeld aslında “anlamak istemiyor”?
— Çünkü anlarsa, aynı şeyi yapmak zorunda kalacak. Ama işin inceliği şu: Bittenfeld kendi davranış ilkelerini gerçekten anlıyor mu, emin değilim (gülüyor).
— Bir an için çok talihsiz göründü.
— Bence Bittenfeld için mesele basit: “O herif hoşuma gitmiyor.”
— Başta “eğri” denilen Reuenthal da, tek başına o kadar göze batmaz. Ama yanında herkesin “dümdüz” gördüğü Mittermeyer olunca, eğriliği daha da belirginleşir.
— Mittermeyer her anlamda doğru yolu izleyen bir karakterdir. Buna karşılık, doğru yol gözünün önünde olduğu hâlde bilerek yan yollara sapmayı seçen karakterler de vardır.
— Peki, bu karakter yaratma yöntemi Destan’dan sonra değişti mi?
— Temel yöntem pek değişmedi. Böyle söylemek biraz kuru kaçabilir ama Destan bana çok şey öğretti. Aklıma gelen her fikri denedim. Sonra okur tepkilerini gördüm; beklenmedik karşılıklar aldığımda “Demek böyleymiş” dedim.
— Beklenmedik tepkiler oldu mu?
— Oldu. Mesela Oberstein’ın köpeğini sahneye çıkardığımda bu kadar ilgi göreceğini hiç düşünmemiştim (gülüyor).
— Öyle mi?
— Evet. Adeta bir ansiklopedi maddesi gibi: “Oberstein / Oberstein’ın köpeğinin sahibi.”
— Yok artık (gülüyor).
— Ama gerçekten şaşıracak kadar ilgi gördü. Eğer orada kesin bir kural bulabilseydim, bu iş ticarete dönüşürdü. Ama öyle açık seçik bir formül yok. Tarihte de küçük ayrıntılar hafızada kalır ya, işte karakterlerin ufak takıntıları, zırhlarındaki çatlaklar okurun büyük bir empatiyle bağlandığı noktalar oluyor. Bu bana ders oldu. Okurun beklentisini iyi yönde ters köşeye yatırmak… “Bu karakterin böyle bir yanı da varmış” dedirten sürprizler, karakteri üç boyutlu kılıyor.
— Oberstein ve köpek sahnesinin dengeli bir yankı uyandırdığı anlaşılıyor. Ama tabii, hiç sürpriz barındırmayan karakterler de var. İsmini vermeyelim (gülüyor).
— Bittenfeld mesela (gülüyor).
— Ya da Reinhard?
— Zekâ ile basit bir yaşam tarzı çelişmez. Akıllı olmak illa karmaşık bir hayat seçmek demek değildir.
— Bu bir övgü mü (gülüyor)?
— Öğrendiğim şeylerden biri şu: Karakteri övmek yetmez. Hatta yerersen, okur onu savunur (gülüyor). Mesela Sōryūden’de Ryūdō Hajime için “eski kafalı, ataerkil” diye yazarsın, okur “İşte bu yüzden seviyoruz” der. Uzun uzun erdemleri sıralamak karakteri ahlak kitabına çevirir. “Düşünceli, nazik, uyumlu, arkadaşlarını önemser” diye yazarsın, okur “Eee, sonra?” der. O yüzden açıklama yerine küçük ama somut sahneler yazmak daha iyidir. Karakteri ilginç kılan, kusurlarını nasıl cazip kıldığın.
— Demek Reinhard’ın basitliği de bir cazibe unsuru.
— Tabii. Ablasını alan kişi imparator olduğu için “İmparatorluğu yıkacağım” dedi. Ama ya sıradan bir zengin olsaydı? O zaman “Şehrin en büyük tüccarı olup intikam alacağım” derdi belki. Ya da bir ressam olsaydı, eser Galaktik Ressamlar Destanı olurdu.
— İyi ki rakibi imparator olmuş (gülüyor).
— Yazar için malzeme çoktu, o yüzden Reinhard’ın hayatı eğlenceli.
— İmparatorluk tarafında genç yaşta ölen, okurun çok sevdiği karakterler de vardı. Mesela kırmızı saçlı olan…
— Evet. Onu öldürdükten sonra okurlardan mektuplar yağdı: “Falancayı sakın öldürmeyin.” Sağduyulu insanlar bile “Orada onu öldürmez” diye düşünmüş. Böylece okurlara “Tanaka Yoshiki’ye güvenilmez, ne yapacağı belli olmaz” duygusunu verdim. Bu da onun “hizmeti” oldu diyelim (gülüyor).
— Anladım.
— O olay bana şunu öğretti: Bir karakterin en parlak anı, özlenerek sahneden çekildiği andır.
‘Zifuk Bölümü’ Üzerine
— Bir karaktere, ona yakışan bir ölüm sahnesi vermek de zor olmalı.
— Ben daha önce Yue Fei Destanı’nı derleyip çevirmiştim. Yue Fei’nin çocukluk arkadaşı onun komutanı olmuş, birlikte savaşmışlardı. Hikâye ilerledikçe, birer birer ölüyorlardı. Önemli olan, o kayıpların acısını doğru şekilde anlatabilmekti.
— Ama bazılarını da öldüremediniz, değil mi?
— Evet. Bittenfeld mesela. Defalarca öldürmeyi düşündüm, her savaşta “bu sefer” dedim, ama nedense hep hayatta kaldı.
— Bu artık talih değil, kötü şans (gülüyor).
— Tarihte de öyle değil mi? Bazıları defalarca yenilse de ölmez, bazıları ilk yenilgide gider. İşte bu başkalarının gözünde ilginç oluyor.
— Onun savaşlarını izlerken, her an ölebilir gibi görünüyor.
— O yüzden Bittenfeld sonunda bir “yaşlı hikâyeci”ye dönüşmek zorunda. Gençleri toplayıp “Bizim gençliğimizde…” diye anlatan biri.
— Bittenfeld’in konusu hiç bitmiyor.
— Çünkü o, yazar için ideal kusurların taşıyıcısıdır (gülüyor).
İmparatorluk Tarafındaki İsimler
— Şimdi ittifak tarafına geçelim mi?
— Geçelim. Ama önce imparatorlukla ilgili bir şey anlatayım: özel isimleri nasıl bulduğum hakkında.
— Lütfen.
— 1999 kışında yazar Akagi Takeshi ile Almanya’ya gittim. Ertesi yıl Japonya’daki SF kongresinde, “Bremerhaven’daki denizcilik müzesinde Kont Luckner’ın eşyalarını gördüm” dedim. Dinleyenler şaşırdı. Benim eserimle ne ilgisi var diye düşündüler. Sonradan fark ettim ki açıklamam eksikti. Aslında Destan’la doğrudan ilgisi vardı (gülüyor).
— Nasıl yani?
— Kont Luckner, I. Dünya Savaşı’nda Alman deniz kahramanıydı. Kamufle edilmiş yelkenliyle müttefiklerin ikmal yollarını kesmiş, ama tek bir sivili öldürmemişti. Hepsini gemisine alıp tarafsız ülkeye güvenle göndermişti. Sonra Papa’dan “insanlığın şövalyesi” unvanını aldı. Hava savaşlarının Kızıl Baron’u ile birlikte, Almanya’nın son şövalye kahramanlarından biridir. Onun gemisinin adı “Seeadler”di. Bir yerde aynı isimli bir kulüp de vardı (gülüyor).
— İlginçmiş.
— Dahası, o geminin makinisti “Teğmen Kircheis” adını taşıyordu (gülüyor).
— Gerçekten mi?
— Evet. Ayrıca geçenlerde bir Alman büyükanne bana mektup gönderdi. Japonya’ya sık sık gelen, Japonya’yı seven biriymiş. Nasıl olduysa Destan’ı okumuş ve kendi yaşadığı şehrin adını görünce şaşırmış, sevinmiş. O şehir “Iserlohn”du (gülüyor).
— Bu gerçekten şaşırtıcı (gülüyor).
— O da “Neden bizim şehrin adını kullandınız?” diye merak etmiş. Oysa tamamen tesadüftü. İmparatorluk kalesi için isim ararken, kulağa hoş gelen bir şey olsun diye Almanya haritasına bakıyordum. “Iserlohn”u görünce “İşte bu” dedim. Neden öyle hissettim, açıklaması zor. Ama birkaç kez “Iserlohn, Iserlohn” diye mırıldandım ve karar verdim. Haritada Almanca yazılışı da vardı, böylece doğrudan kullanabildim. O büyükanneye yanıt verdim (ben Japonca yazdım, tanıdık biri Almancaya çevirdi). İçimden “İyi ki ‘Iserlohn lanetli toprak’ falan yazmamışım” diye rahatladım (gülüyor).
— İyi olmuş. Yoksa Alman büyükanneyi karşınıza alırdınız.
— Aynen. Şimdi ittifak tarafına geçelim.
İttifak ve “Yang Ailesi”
— İttifakın bir aile havası var. “Yang Ailesi” desek yanlış olur mu? Yang’ın etrafında, sanki dostça bir savaş yürütüyorlar. Ama öte yandan, Trünhit başkanlığındaki merkezi hükümetin çarpıklığı da var.
— Ben eser içinde “Yang Ailesi” diye yazmış mıydım?
— Hayır, öyle bir ifade yoktu.
— Öyleyse bu okurun hissettiği bir şey. Ben özellikle aile havası vermek istemedim. Ama okur öyle hissettiyse, sonuçta öyle olmuş demektir. “Yang Ailesi” denince, sanki savaş bir aile işiymiş gibi geliyor (gülüyor).
— Mafya gibi yani.
— Aslında Yang–Julian ilişkisi, polisiye ve macera romanlarındaki “büyük dedektif ve genç yardımcı” kalıbından türedi. Genelde büyük dedektif, zekâ dışında yaşam becerisine sahip değildir. Katil olmadıkça varlık nedeni yoktur. Yang için de güçlü bir düşman ordu olmalıydı (gülüyor). Karakter yaratımında, bir üstün yetenek varsa başka bir şey eksik olur. Bu eksiklik de sevimlilik katar. Tabii bazen yetenek de yok, ahlak da yok, insanlık da yok… Öyle birini başkahraman yaparsan kimse okumaz (gülüyor). Ben çocukken çok eğlenceli romanlar okudum, oradan doğal olarak bu kalıpları öğrendim. Ama her yazarın tarzı farklıdır. Ben “ana yol”da yürüdüğümü sanırım, ama belki yolun kenarında yürüyorumdur.
— “Büyük dedektif ve genç yardımcı” kalıbında Julian oldukça sağlam bir karakter.
— Julian aslında Yang için “Bu adamın yanında ben olmalıyım” diye düşünüyordur belki (gülüyor). Frederica da aynı şekilde “Bu adamın yanında ben olmalıyım” diye düşünüyordur (gülüyor). — Yang’ın çevresindekilerin hepsi öyle hissetmiş olabilir… — Evet, öyle bir ihtimal var. — O yüzden ailevi bir atmosfer oluşmuş olabilir. Ama bunu “garip bir cazibe” diye özetlemek doğru mu, emin değilim (gülüyor). — Julian ve Frederica’nın bu “yanında olmalıyım” duygusu tek taraflı gibi görünse de, aslında kendi varlıklarının Yang Filosu içindeki anlamını fark etmelerini sağladığı için, tam anlamıyla tek taraflı sayılmaz. — Demek ki başkalarına varlık nedeni kazandırmak, Yang’ın cazibesinin bir parçası. — Bunu eserde yazıp yazmadığımı hatırlamıyorum ama Yang, çevresindekilere sürekli “Sen olmazsan ben yapamam” diye seslenen bir insandır. En azından çevresindekiler öyle hisseder.
— Bu noktada Reinhard’dan tamamen farklı. — Kesinlikle. Yazarken de bunu bilinçli olarak düşündüm. Ama doğrudan yazıya dökmek biraz kaba olurdu. Şimdi böyle anlatmam bile kaba sayılabilir (gülüyor). — Hayır, çok ilginç. Ama bu durumda, “Hangi liderin yanında çalışmak isterdiniz?” sorusu sorulsa, ilk bakışta Yang daha kolay görünse de, aslında daha zor olabilir. — Güzel bir tespit. Ben de öyle düşünüyorum. — Reinhard beklentiyi karşılamazsan açıkça söyler. Ama Yang söylemez. Bu yüzden Yang’ın yanında çalışanlar, sürekli “Acaba beklentiyi karşılıyor muyum?” diye düşünmek zorunda. — Evet. Kendi varlık nedenini kavrayamayan biri, Yang’ın yanında duramaz. — Yang ve Reinhard arasındaki fark büyük. Ama ittifak ile imparatorluk atmosferi de çok farklı. — Doğru.
— Mesela Merkatz, imparatorluktan ittifaka geçti. Bu biraz, büyük bir takımdan küçük bir taşra kulübüne transfer olan beyzbol oyuncusunun yaşadığı zorluklara benziyor (gülüyor).
— Çok iyi bir benzetme (gülüyor).
— Ama Yang’ın mizacına bakarsak, kendi rolünü bilen insanlar onun yanında daha rahat çalışır.
— Evet. Daha önce de söylemiştim: Karakterler toplu bir yapı oluşturduğunda, mutlaka gerekli roller ortaya çıkar. Bu yüzden bazen “işlev”den yola çıkarak karakter yaratırım. İttifakta Murai bunun örneğidir. Önce temel tasarımı yaparım, sonra sahne sahne tepkilerini ve sözlerini eklerim. Böylece okurda bütünlüklü bir imaj oluşur. Ama bu birikim tutarlı olmalı; yoksa ikna gücünü kaybeder.
— Şafak Bölümü’nde Yang’ın kurmaylarını seçtiği sahne vardı. Orada Patrichev’den askerleri motive etmesini, Murai’den ise sağduyulu yorumlar yapmasını beklediğini söylüyordu. Yazar olarak sizin düşünceniz de aynı yönde miydi?
— Evet. Bu biraz da beyzbol takımının koçlarını seçmeye benzer.
— Yani “Ondan şu katkıyı bekliyorum” diye düşünüyordunuz.
— Aynen öyle. Yang sık sık “alışılmadık taktikler” kullanır. Ama bu “alışılmadık” neye göre alışılmadık? Tabii ki mevcut kurallara ve sağduyuya göre. O yüzden önce bir “norm”u gösterecek karakter gerekir. Ancak o zaman normu kırmak anlamlı olur.
— Karşılaştırma için bir ölçüt şart.
— Evet. Yine beyzbol örneğiyle: “Hocam, burada bıçağa yatmak gerekir” diyen biri olmazsa, “Öyle mi, o zaman tersini yapıp vurayım” diyemezsin.
— Demek ki eser dünyasında normu gösteren karakter olmazsa, sıra dışı taktik de olmaz.
— Aynen. İşte Murai’nin varlık nedeni budur.
— Şimdi biraz yön değiştirelim. Destan’da siyaset ve toplumsal örgütlenme üzerine konuşmak isterim. “Ailevi” dediniz ya, ittifakın bir başka yüzü de var: Trünhit’in başını çektiği siyasetçilerin iktidar mücadelesi.
— Evet.
— Tokuma Bunko baskısının önsözünde Fuyumi Ono şöyle yazmıştı: “Destan’daki siyasi karşıtlık şemasını düşünürsek, Reinhard’ın diktatörlüğüne karşı duran kişi Yang değil, cumhuriyet rejiminin başı Trünhit’tir.
” — Evet, evet. O zaman “Fuyumi Ono gerçekten keskin bir kalem” diye düşündüm. Yazar olarak benim bile “Aa, öyleymiş!” diye gözüm açıldı (gülüyor).
— Oysa ittifak başlangıçta, Arle Heinessen’in iradesini devralanların önderliğinde, temiz bir cumhuriyet yönetimi sürdürüyordu.
— Doğru. Ama bu, klasik bir değişimdir. İdealleri gerçekleştirmek için kurulan devlet, zamanla kendi varlığını sürdürmeyi amaç edinir. Sonra bu amaç giderek küçülür, sonunda “devletin” değil, “iktidarın” sürdürülmesi hedef olur.
— Sanki bir yerlerde gördüğümüz bir hikâye gibi.
— Etrafımıza bakarsak örnek çok (gülüyor).
— İlginç olan, ittifak küçülürken imparatorluğun giderek daha aydınlanmacı bir siyaset benimsemesidir.
— Evet, ama bu tamamen kurmaca akışıdır. “Her zaman böyle olur” dersek, bu artık roman değil, örgüt teorisi kitabı olur.
— Doğru. Peki imparatorluk ve ittifak dışında bir de Fezzan var. Bu üçüncü güç neden eklendi?
— İlk editörümle konuşurken “Galaktik Üç Krallık” yapalım dedik. İmparatorluk Wei, ittifak Shu olursa, Fezzan Wu olur.
— Anladım.
— Yani üçüncü bir güç. Galaksinin Satranç Oyunu’nu yazarken iki kahramanın karşılaşmasını zaten kurgulamıştım. “Xiang Yu ve Liu Bang” demek biraz iddialı olur ama… Yine de üçüncü bir güç gerekliydi. Ama bu güç, üçte birini kaplayan değil, tüm oyunu perde arkasından yöneten bir “joker” olmalıydı.
— Yani doğrudan liderlik etmeyen ama hep kritik bir rolde olan?
— Evet. Ama joker çok güçlü olursa sıkıcı olur. İki taraftan birine tamamen katılırsa denge bozulur. O yüzden Şafak Bölümü’nde üç güç arasındaki dengeyi çok düşündüm. “Buraya on eklersem fazla büyür” diye hesap yaptım (gülüyor).
— Tam bir parlamento dağılımı gibi.
— Aynen (gülüyor). Bir gücü yanına almak avantajdır ama arkadan oyun çevirmesinden korkarsın.
— Zaten tek başına çoğunluğu sağlayan yok.
— Reinhard’ın yaptıkları biraz “zoraki kabul” gibiydi.
— Demek ki önemli olan denge.
— Denge ya da simetri.
— İttifakın yöneticilerine dönersek, Yang ve çevresi onlar için çok rahatsız edici olmalıydı.
— Evet, ama bu tarihte sık görülen bir şeydir. Merkeziyetçi devlet anlayışına göre Yang’ın hareketleri tam bir “askerî klikleşme”dir. Yani özel bir ordu gibi.
— Öyle oluyor değil mi.
— Evet. Dönemin iktidar sahipleri açısından bakıldığında, böyle bir topluluk mutlaka ezilmelidir. Devletin tek merkezli kontrolü altına alınmalıdır. Bu değer yargısı her çağda katı biçimde vardır.
— Doğru.
— Basit bir duygusal mantıkla söylemek gerekirse: Devletin kendisine duyulan güven sarsıldığında, kimse başkan ya da başbakan için ölmek istemez. Ama gözünün önündeki general için canını vermekten çekinmez.
— Bu duygu çok anlaşılır.
— Mesela Amerika gibi bir demokrasi devletinde bile, II. Dünya Savaşı’nda Patton ordusunda benzer bir psikoloji vardı. Washington’dan bakıldığında, Patton sanki darbe yapacakmış gibi görülüyordu. Merkez ile cephe arasındaki bu kopukluk hep vardır. Cephede halkın sevgisini kazanan generali geri çağırıp tasfiye etmek ise Stalin’in yaptığı şeydir.
— Demek ki her çağda aynı.
— Evet. Yue Fei Destanı da tam olarak bunu anlatır. Yue Fei’nin askerleri aptal imparator ya da kötü niyetli vezir için ölmek istemez, ama Yue General için canlarını verirler. Saraydan bakıldığında ise “Devlete değil, bir kişiye bağlılık gösteriyorlar. Bu ordu dağıtılmalı” denir. Sonunda Yue Fei iftirayla öldürülür. Tarihçiler arasında bile “Devlet için gerekliydi” diyenler vardır.
— Ama Yue Fei öldürüldüğü için Song, topraklarını geri alamadı diyenler de var.
— Doğru. Bir de şu sorun var: Devlet birini “düşman” ilan ederse, suçsuz yere öldürmek meşru mudur?
— İttifak hükümetinin Yang’ı sorguya çektiği sahne akla geliyor. O zaman hükümet, Yang’ın özel bir ordu kurduğundan korkuyordu. Ama imparatorluk saldırınca, yine Yang’a güvenmek zorunda kaldılar. Bu tam bir ikilem.
— Eserin girişindeki “Galaksi Tarihi Özeti” gibi, ileride geniş bir bakışla değerlendirilecek.
— “Gerçeği ancak o dönemde yaşayan bilir” sözü yanlıştır.
— Öyle mi?
— Yani eserde sık sık görülen “gelecek tarihçilerin bakışı” gibi.
— Çok iyi bir benzetme (gülüyor).
— Ama Yang’ın mizacına bakarsak, kendi rolünü bilen insanlar onun yanında daha rahat çalışır.
— Evet. Daha önce de söylemiştim: Karakterler toplu bir yapı oluşturduğunda, mutlaka gerekli roller ortaya çıkar. Bu yüzden bazen “işlev”den yola çıkarak karakter yaratırım. İttifakta Murai bunun örneğidir. Önce temel tasarımı yaparım, sonra sahne sahne tepkilerini ve sözlerini eklerim. Böylece okurda bütünlüklü bir imaj oluşur. Ama bu birikim tutarlı olmalı; yoksa ikna gücünü kaybeder.
— Şafak Bölümü’nde Yang’ın kurmaylarını seçtiği sahne vardı. Orada Patrichev’den askerleri motive etmesini, Murai’den ise sağduyulu yorumlar yapmasını beklediğini söylüyordu. Yazar olarak sizin düşünceniz de aynı yönde miydi?
— Evet. Bu biraz da beyzbol takımının koçlarını seçmeye benzer.
— Yani “Ondan şu katkıyı bekliyorum” diye düşünüyordunuz.
— Aynen öyle. Yang sık sık “alışılmadık taktikler” kullanır. Ama bu “alışılmadık” neye göre alışılmadık? Tabii ki mevcut kurallara ve sağduyuya göre. O yüzden önce bir “norm”u gösterecek karakter gerekir. Ancak o zaman normu kırmak anlamlı olur.
— Karşılaştırma için bir ölçüt şart.
— Evet. Yine beyzbol örneğiyle: “Hocam, burada bıçağa yatmak gerekir” diyen biri olmazsa, “Öyle mi, o zaman tersini yapıp vurayım” diyemezsin.
— Demek ki eser dünyasında normu gösteren karakter olmazsa, sıra dışı taktik de olmaz.
— Aynen. İşte Murai’nin varlık nedeni budur.
— Şimdi biraz yön değiştirelim. Destan’da siyaset ve toplumsal örgütlenme üzerine konuşmak isterim. “Ailevi” dediniz ya, ittifakın bir başka yüzü de var: Trünhit’in başını çektiği siyasetçilerin iktidar mücadelesi.
— Evet.
— Tokuma Bunko baskısının önsözünde Fuyumi Ono şöyle yazmıştı: “Destan’daki siyasi karşıtlık şemasını düşünürsek, Reinhard’ın diktatörlüğüne karşı duran kişi Yang değil, cumhuriyet rejiminin başı Trünhit’tir.
” — Evet, evet. O zaman “Fuyumi Ono gerçekten keskin bir kalem” diye düşündüm. Yazar olarak benim bile “Aa, öyleymiş!” diye gözüm açıldı (gülüyor).
— Oysa ittifak başlangıçta, Arle Heinessen’in iradesini devralanların önderliğinde, temiz bir cumhuriyet yönetimi sürdürüyordu.
— Doğru. Ama bu, klasik bir değişimdir. İdealleri gerçekleştirmek için kurulan devlet, zamanla kendi varlığını sürdürmeyi amaç edinir. Sonra bu amaç giderek küçülür, sonunda “devletin” değil, “iktidarın” sürdürülmesi hedef olur.
— Sanki bir yerlerde gördüğümüz bir hikâye gibi.
— Etrafımıza bakarsak örnek çok (gülüyor).
— İlginç olan, ittifak küçülürken imparatorluğun giderek daha aydınlanmacı bir siyaset benimsemesidir.
— Evet, ama bu tamamen kurmaca akışıdır. “Her zaman böyle olur” dersek, bu artık roman değil, örgüt teorisi kitabı olur.
— Doğru. Peki imparatorluk ve ittifak dışında bir de Fezzan var. Bu üçüncü güç neden eklendi?
— İlk editörümle konuşurken “Galaktik Üç Krallık” yapalım dedik. İmparatorluk Wei, ittifak Shu olursa, Fezzan Wu olur.
— Anladım.
— Yani üçüncü bir güç. Galaksinin Satranç Oyunu’nu yazarken iki kahramanın karşılaşmasını zaten kurgulamıştım. “Xiang Yu ve Liu Bang” demek biraz iddialı olur ama… Yine de üçüncü bir güç gerekliydi. Ama bu güç, üçte birini kaplayan değil, tüm oyunu perde arkasından yöneten bir “joker” olmalıydı.
— Yani doğrudan liderlik etmeyen ama hep kritik bir rolde olan?
— Evet. Ama joker çok güçlü olursa sıkıcı olur. İki taraftan birine tamamen katılırsa denge bozulur. O yüzden Şafak Bölümü’nde üç güç arasındaki dengeyi çok düşündüm. “Buraya on eklersem fazla büyür” diye hesap yaptım (gülüyor).
— Tam bir parlamento dağılımı gibi.
— Aynen (gülüyor). Bir gücü yanına almak avantajdır ama arkadan oyun çevirmesinden korkarsın.
— Zaten tek başına çoğunluğu sağlayan yok.
— Reinhard’ın yaptıkları biraz “zoraki kabul” gibiydi.
— Demek ki önemli olan denge.
— Denge ya da simetri.
— İttifakın yöneticilerine dönersek, Yang ve çevresi onlar için çok rahatsız edici olmalıydı.
— Evet, ama bu tarihte sık görülen bir şeydir. Merkeziyetçi devlet anlayışına göre Yang’ın hareketleri tam bir “askerî klikleşme”dir. Yani özel bir ordu gibi.
— Öyle oluyor değil mi.
— Evet. Dönemin iktidar sahipleri açısından bakıldığında, böyle bir topluluk mutlaka ezilmelidir. Devletin tek merkezli kontrolü altına alınmalıdır. Bu değer yargısı her çağda katı biçimde vardır.
— Doğru.
— Basit bir duygusal mantıkla söylemek gerekirse: Devletin kendisine duyulan güven sarsıldığında, kimse başkan ya da başbakan için ölmek istemez. Ama gözünün önündeki general için canını vermekten çekinmez.
— Bu duygu çok anlaşılır.
— Mesela Amerika gibi bir demokrasi devletinde bile, II. Dünya Savaşı’nda Patton ordusunda benzer bir psikoloji vardı. Washington’dan bakıldığında, Patton sanki darbe yapacakmış gibi görülüyordu. Merkez ile cephe arasındaki bu kopukluk hep vardır. Cephede halkın sevgisini kazanan generali geri çağırıp tasfiye etmek ise Stalin’in yaptığı şeydir.
— Demek ki her çağda aynı.
— Evet. Yue Fei Destanı da tam olarak bunu anlatır. Yue Fei’nin askerleri aptal imparator ya da kötü niyetli vezir için ölmek istemez, ama Yue General için canlarını verirler. Saraydan bakıldığında ise “Devlete değil, bir kişiye bağlılık gösteriyorlar. Bu ordu dağıtılmalı” denir. Sonunda Yue Fei iftirayla öldürülür. Tarihçiler arasında bile “Devlet için gerekliydi” diyenler vardır.
— Ama Yue Fei öldürüldüğü için Song, topraklarını geri alamadı diyenler de var.
— Doğru. Bir de şu sorun var: Devlet birini “düşman” ilan ederse, suçsuz yere öldürmek meşru mudur?
— İttifak hükümetinin Yang’ı sorguya çektiği sahne akla geliyor. O zaman hükümet, Yang’ın özel bir ordu kurduğundan korkuyordu. Ama imparatorluk saldırınca, yine Yang’a güvenmek zorunda kaldılar. Bu tam bir ikilem.
— Evet. Devlet var oldukça bu ikilem hep sürecektir.
— Çözülmez bir çelişki.
— Çelişki evet, ama aslında “devletler sonsuz değildir.” Yirmi yıl önce “Doğu Avrupa müzik turu”na katıldım. Sovyetler üzerinden Doğu Almanya ve Çekoslovakya’ya gittim. Opera izledim, konser dinledim, Bach’ın doğduğu evi gezdim. Ama bugün Sovyetler de, Doğu Almanya da, Çekoslovakya da yok. Varlık nedenini yitiren devlet yok olur. Devletler sonsuz değildir. “Devlet ebedîdir” inancı bir yanılsama, bir tür iman.
— Ama devletler yok oldu, insanlar kaldı.
— Aynen öyle. İnsan ile devleti birlikte “canlı varlık” gibi görürsek, fark ortaya çıkar. İnsan için “yaşamak” varlık nedenidir. Devlet içinse öyle değildir.
— Çocukken Sovyetler’in yok olacağını hiç düşünmezdim.
— Ben de (gülüyor). Bu yirmi yıl tarih için büyük bir ders oldu. Herkes gözünün önünde “devletler yok olur” gerçeğini gördü.
— Bu açıdan bakınca, Reinhard ile Yang’ın aynı dönemde var olduğu birkaç yıl, evren için çok dinamik bir dönem olmuş.
— Öyle görülmesi beni mutlu eder.
— Eserin girişindeki “Galaksi Tarihi Özeti” gibi, ileride geniş bir bakışla değerlendirilecek.
— “Gerçeği ancak o dönemde yaşayan bilir” sözü yanlıştır.
— Öyle mi?
— Evet. Tarihi yakından görmek yetmez. Yakında olduğun için bütünü göremezsin. Hatta olayın anlamını bile kavrayamaz, sadece kaosu görürsün.
— Anladım.
— Yıllar sonra, sadece belgelerden okuyan biri bütünü daha iyi kavrayabilir.
— Yani eserde sık sık görülen “gelecek tarihçilerin bakışı” gibi.
‘Fūun Bölümü’ Üzerine
— Mesela, II. Dünya Savaşı sırasında Japon halkının büyük çoğunluğu Yamato zırhlısının varlığını bilmiyordu. Tam bir askerî sırdı, bilgi sıkı kontrol altındaydı. Ordu içinde bile sadece çok az kişi, çevresindekilerle birlikte bundan haberdardı. Halk için en büyük savaş gemileri hâlâ Nagato ve Mutsu idi. Dolayısıyla Yamato’nun battığını da kimse bilmiyordu.
— Olmayan bir şey batmaz tabii.
— Aynen öyle. Ama Kyūshū’nun Kagoshima kıyısında yaşayanlar, gökyüzünün açık olduğu sıcak bir yaz gününde, denizden gelen korkunç bir gök gürültüsü duymuşlar. “Bu da neydi?” diye düşünmüşler. Meğer o ses Yamato’nun batışının yankısıymış. Bunu ancak savaş sonrası öğrenmişler.
— Girdabın içinde olan kişi, o girdabın büyüklüğünü anlayamaz.
— Evet. Basın sansürü olmasa bile, çoğu şeyi kavrayamazsınız. İnsan girdabın içinde dönüp durur. Karşı taraf da öbür uçta dönüyordur. Dışarıdan bakıldığında ikisi de döner, ama içeridekiler kendilerinin sabit, dünyanın dönmekte olduğunu sanır.
— Anladım.
— İşte bu yüzden tarihi yeniden gözden geçirmek eğlencelidir.
— Yang karakteri, tarihçi olma isteği sayesinde, tarihin ironisini ve olayların özünü çoğu zaman aktörlerin göremediğini iyi kavrıyordu.
— Hmm, biraz fazla övdünüz (gülüyor).
— Ama Julian’ın düşüncelerinde de bu etki görülüyor. “Gelecek tarihçiler, Yang yüzünden savaşın uzadığını söyleyebilir” dediği sahneyi hatırlıyorum.
— İşte bu tam anlamıyla “tarihin ironisi” olur.
Julian ve Arkadaşlık Meselesi
— Konuyu değiştirelim. Julian hakkında: Yang, Cazerne’ye “Julian’ın yaşıt arkadaşı yok” diye kaygısını dile getiriyor. Ama Yang’ın kendisinin yaşıt arkadaşları var mıydı? Pek öyle görünmüyor. Julian’ın yaşıtları gemilerde yaşıyordu.
— Bu biraz benim hayatımı yansıtıyor olabilir. Çocukken elbette arkadaşlarım vardı. Oyun oynar, eğlenirdik. Ama yaş ilerledikçe ilişkilerim derinleşti.
— Nasıl yani?
— Otuzumu, kırkımı geçtikten sonra yeni arkadaşlar edindim. Üstelik yaşlılıkta edinilen dostluklar daha derin, daha anlamlı oluyor. Taşrada büyüyünce, bir erkeğin Tokyo’daki özel bir üniversitenin edebiyat bölümüne gitmesi “boş iş” sayılırdı. “Hayatını ciddiye al” derlerdi (gülüyor).
— Öyle mi.
— Hatta bir dershanede hocam bana “Bir erkek edebiyat fakültesine gidip ne yapacak?” demişti. O dönemde edebiyat fakülteleri böyle “aykırı” tiplerin toplandığı yerdi.
— Eğlenceliymiş (gülüyor).
— Öğrenci sayısı da azdı. Benim okuduğum üniversitenin Japon Edebiyat bölümünde toplam seksen öğrenci vardı. Erkek öğrenci sayısı on iki, on üç kadardı.
— Gerçekten çok azmış.
— Üstelik ben lisede erkek okulunda okumuştum. Üniversiteye başladığımda salonda etrafıma baktım, hep kız öğrenciler… Şaşırıp ayağa kalktım. On metre ötede başka bir erkek öğrenci de aynı şekilde ayağa kalkıp etrafına bakıyordu. Sonra yan yana oturduk, “Merhaba, merhaba” dedik (gülüyor).
— Güzel bir hikâye.
— Yani yalnızdık. Taşrada kitaplara gömülüp “Edebiyat fakültesine gideceğim” diyen tipler yalnızdır (gülüyor). Ama sonra “Aa, başkaları da varmış” dedik. Üstelik yüksek lisansa gitmek, hayatın seçeneklerini daha da daraltır. Laboratuvarda birbirimize “Bizden memur olmaz” derdik (gülüyor).
— Yani “bilinçli olarak seçilmiş yol arkadaşlığı” gibi bir dostluk mu?
— Öyle söylemek biraz fazla romantik olur (gülüyor). Ama düşünün, animelerde ya da oyunlarda en çok ilgi gören hep “seçilmiş savaşçı”dır. Birileri onları seçer. Peki, o seçen kimdir? İşte bu sorunun kendisi bana hep tuhaf gelir (gülüyor).
— Doğru.
— Biz kimse tarafından seçilmedik, ama bilerek tuhaf yolları seçtik. O yüzden benim için, çocukluk arkadaşları elbette özlemle hatırlanır, ama kırk yaşımdan sonra edindiğim dostluklar çok daha derin, çok daha değerli. Çünkü aynı değerleri paylaşırız.
— Anladım.
— Yang ise kendi hayatına bakmadan, bir “PTA ebeveyni” gibi Julian’ın yaşıt arkadaşı olmadığını dert eder.
— Biraz üstten konuşuyor gibi (gülüyor). Julian asker olmak istediğinde de “Hayatını biraz daha düşün” demişti.
— “Sen kendi hayatını düşündün mü?” diye sorası geliyor insana (gülüyor). Ben özellikle okura böyle takılma fırsatı bırakmak istedim. Yang’ın arkadaşlıkları biraz benim hayatımdan izler taşır.
— İlginç.
— Mesela Stephen King’i okurken hep şaşırırım: “Bu adam neden çocukluk arkadaşlarını bu kadar özlüyor?” diye. Sonrasında hiç mi dost edinmedi (gülüyor).
— Destan’a dönersek, Yang ve Julian da asker olduktan sonra tanıştıkları dostlarla daha uyumlu değil mi?
— Elbette. Reinhard ile Kircheis örneği ise neredeyse imkânsızdır.
— Yan yana evlerde doğmuşlar…
— Tarihte imkânsız değil ama çok nadir.
— Reuenthal ile Mittermeyer savaşta tanışmışlardı.
— Evet, bu tarihte sık görülen bir şeydir. Farklı kökenlerden gelen iki kişi aynı savaş alanına düşer, birbirinin hayatını kurtarır, böylece bağ kurar. Savaşta bu doğaldır. Çünkü savaşta ilişkiler çok serttir. Yetersiz bir komutanın peşinden gidersen, tüm birlik yok olur. Geri çekilsen bile, beceriksiz biriyle birlikteysen sen de ölürsün. O yüzden ancak birbirine güvenebilecek kişilerle bağ kurarsın.
— Tam bir uç durum.
— Evet. Dahası, yanında yük olan biri varsa, onu bırakmazsan dönemezsin. Ama bırakabilir misin? İşte karakterler burada ayrışır.
— Anladım.
— Bu yüzden savaşta kurulan dostluklar hiç de yapay değildir.
— Çocukluk arkadaşlığına dönersek, Yang ile Boris Konev gerçekten ne kadar yakın dosttu?
— Tarihten örnek verirsek, Napolyon’un ordusunda Korsika’dan hemşehrisi yoktu. Çocukluk arkadaşlıkları çok da önemli değildir.
— Yani sadece aile işinden dolayı tanışmışlardı.
— Özel hatıralar başka tabii.
— Reinhard ile Kircheis’in “yan yana evlerde doğmuş, aynı yaşta, ikisi de yetenekli” olma ihtimali nedir sizce (gülüyor)?
— Yüz milyarda bir (gülüyor). Reinhard’ın kurmayları arasında çocukluk arkadaşı yoktur, Kircheis dışında.
— Doğru.
— O yüzden Kircheis ilişkisi, “ideal çocukluk dostluğu”nun kurmaca bir örneği oldu. Ama aynı okulda benzer bir dostluk yaratmak mümkün değildi (gülüyor). Elbette romanı sadece olasılık hesabıyla yazmıyoruz.
— Anladım (gülüyor).
‘Hishō Bölümü’ Üzerine
— Hishō Bölümü’nde sonunda Yang, Frederica ile evlendi.
— Evet ya, evlenebildi sonunda. Ne mutlu bir şey (gülüyor).
— Hem Yang hem Frederica bu konularda biraz beceriksizdi. Hatırlarsanız Şafak Bölümü’nden Ambisyon Bölümü’ne kadar Yang otuz yaşına gelmeye çok takılmıştı.
— Evet, ben de gençtim o zaman. Otuz yaşına gelmek bana çok önemli görünüyordu.
— Yani bu biraz yazarın kendi takıntısı mıydı (gülüyor)?
— Onu kabul etmek biraz sıkıcı olur (gülüyor). Ama sonra kırka gelince “Eh, fark etmez” dedim.
— Doğru, otuz yaşın ayrı bir anlamı vardı.
— Doğru, otuz yaşın ayrı bir anlamı vardı.
— Eskiden öyleydi. Yirmili yaşlarda aptallıklar hoş görülürdü, ama otuzuna gelince artık tam bir yetişkin sayılırdın. Bugünlerde bu sınır biraz gevşedi.
— Evet.
— Yani “bundan sonra gençlik hatasıyla kurtulamazsın” duygusu kayboldu. Eskiden otuz yaş, toplumda orta kuşağa giriş gibi hissedilirdi.
— O dönemden bu yana otuz yıl geçti, toplum çok değişti.
— Ama hâlâ okunuyorsa, bu eser şanslı bir eser demektir.
— Mutluluk demişken, yeni evli çiftimize dönelim. Sizce hangisi daha mutlu? Frederica zaten hep “Bir gün Yang’la birlikte olmalıyım” diye düşünüyordu.
— Frederica biraz “sisli gözlerle” bakıyor (gülüyor). Yang’ın kusurlarını bile erdem gibi görüyor.
— El-Facil’deki ilk izlenimden mi acaba (gülüyor)? Ama Frederica çok çile çekmiş biri.
— O kendisi öyle görmüyordur. Çocukken El-Facil kaçışını yaşadı, babası darbe girişimine karıştı, sonra da Yang gibi bir kocayla… Çile bitmez. Ama o kadar iyi bir insan ki, bunu çile saymaz. Daha iyi bir koca bulabilirdi tabii (gülüyor).
— Ne kadar değerli biri.
— Tam bir bodhisattva (gülüyor).
— Yang hep çevresindeki yetenekli insanlara dayanıyor. Hem de sadece askerî değil, ev içi becerileri olanlara.
— O yüzden Cazerne gibi bir karakteri ekledim. Orduyu ayakta tutmak için böyle insanlar şart. Ama işin sonunda bu örgüt teorisi değil, aile teorisine dönüyor; benim sınırım bu (gülüyor).
— Cazerne’nin “yetkin” olduğu yazıyor ama nasıl yetkin olduğu belirsiz.
— Evet.
— Ama eşi Hortense’nin ev içindeki becerisi çok açık.
— Hortense’yi başta sadece “Cazerne’nin karısı” diye yazmıştım. Okur “Adı ne?” diye sorunca ekledim.
— Öte yandan bazı karakterlerin adı hiç verilmedi.
— “Ultraman’ın annesi” ya da “Bakabon’un babası” gibi (gülüyor). Hortense’ye isim verdim, ama diğerine vermedim.
— Peki, evlilik ve aşk konusunda ilginç bir şey var mı?
— Benim eserlerimdeki çiftlerin hepsi “savaş arkadaşı”dır.
— Savaş arkadaşı?
— Evet. Ortak bir düşmana karşı birlikte duran insanlar.
— Doğru, öyle.
— Ben intikam hikâyeleri de yazdım. Monte Cristo Kontu’ndan beri bu tür çoktur. Ama “düşmanın kızına âşık olmak” bana hep tuhaf gelmiştir. O yüzden benim eserlerimde düşmanlar arasında aşk yoktur.
— Gerçekten yok.
— Yok değil mi (gülüyor)?
— Yok.
— Bu belki benim eserlerimi anlamak için önemli bir nokta.
— Öyle görünüyor (gülüyor).
— Mesela Han Zhengzhong ile Liang Hongyu gibi çiftler… Onları “iyi bir çift” diye düşünürüm.
— Düşmanlar arasında aşk, Romeo ve Juliet’ten beri yaygın bir motif.
— Ama benim eserlerimde hiç yok.
— Okurlar eski kısa öykülerden örnek bulabilir belki.
— Belki vardır, ama aklıma gelmiyor. Birkaç yıl önce fark ettim, “Acaba sorun mu?” diye düşündüm (gülüyor).
— (gülüyor).
‘Dotō Bölümü’ Üzerine
— Ama sonuçta, kimseye zarar vermiyorsun, öyle değil mi? Ben biraz doğrudan biriyim. “Hem nefret ediyorum hem seviyorum” gibi şeyleri anlamam. Ya sev ya nefret, ikisini birden yapma derim (gülüyor).
— Gerçekten çok doğrudan bir bakış açısı (gülüyor).
— Tek hücreli biriyim belki.
— Zaten öyle şeyler yorucu olur.
— Aynen öyle.
— Bu durumda Bittenfeld’in bir sevgilisinin olmaması iyi olmuş. Çünkü öyle bir adamla ancak aynı şekilde “dobra dobra” bir kadın savaş arkadaşı olabilir (gülüyor).
— Korkunç olurdu (gülüyor). Ama Bittenfeld’in kendi kafasında “benim tipim” diye düşündüğü kadın aslında uslu, ağırbaşlı biridir (gülüyor).
— İlginç.
— Ama onun gibilerin güçlü ablaları olur genelde.
— Evet, çocukken hep azar işitmiştir.
— “Ne yapıyorsun, beceriksiz!” derdi ablası, o da “Ah, abla…” diye paniklerdi (gülüyor).
— Yang’ın kardeşi yoktu.
— Yok, yok.
— Julian’ın da yok. Demek ki kardeşi olan karakter az.
— Az evet. Belki vardır ama yazmadım. Her karakter için nüfus kaydı tutmuyorum sonuçta.
— Cazerne ailesinde kız kardeşler vardı ama isimleri yoktu.
— Evet, isimsiz (gülüyor). Ama belki Müller’in on dört kardeşi vardır.
— (gülüyor).
— Yazmadığım için bilinmez.
— Ama okur için karakterlerin aile ortamını hayal etmek eğlenceli. Mesela Eisenach sessiz bir evde büyümüş gibi görünüyor.
— Belki tam tersi. Gürültülü bir evde büyüyüp, “Ben susayım bari” demiştir (gülüyor).
— Bittenfeld aslında yan karakterdi ama neden bu kadar hayal kurduruyor?
— Varlığı büyük. Aile ve kardeşlik açısından bakmak da ilginç.
— Tarihî romanlarda aileleri yazmaya gerek yok. Napolyon’un Mareşal Ney’in ailesini biliyor musun? Kimse bilmez.
— Doğru.
— Ama okurlar bana “Tanaka’nın eserlerinde erkekler ya bekâr ya da aile düşkünü” dediler. Haklı olabilirler.
— İlginç (gülüyor).
— Aile düşkünü, evine bağlı…
— Yani “iyi bir eş” tipi.
— Öyle diyelim (gülüyor).
Savaş ve Tarih
— Şimdiye kadar hep karakterlerden konuştuk. Ama Destan’ın büyük bir unsuru da askerî tarafı. Savaşla ilgileniyor muydunuz?
— Hmm (gülüyor).
— Erkek çocukların çoğu küçükken “alan kapmaca” oyunlarından savaş merakı başlatır.
— Evet, öyle bir dönem olur. Ama benim ilgim daha çok tarihe geçmiş savaşlara oldu. “O savaşı bizzat görmüş” insanların anlattığı savaşlar bana ilginç gelmez.
— Destan’da Hannibal’ın taktikleri gibi örnekler çok.
— Ben bir şeye ilgi duyduğumda, doğrudan değil, araya kaynaklar girince daha çok hoşuma gidiyor. Savaşlarda da belgeler, tarihî kayıtlar araya girince bütün resmi görmek mümkün oluyor. O yüzden Batı tarzı kılıçlı filmleri severim ama II. Dünya Savaşı ve sonrası pek ilgimi çekmez.
— II. Dünya Savaşı öncesi, mesela Rus–Japon Savaşı gibi… Modern savaşlarda belli bir noktadan sonra ilginizin azaldığı bir sınır var mı?
— Aksine, daha eskiye gidiyorum.
— Antik Çin savaşları gibi mi?
— Hannibal mesela. Destan’daki yıldızdan yıldıza ilerleyen savaş biçimi, açıkça Moğol süvari taktiklerinden esinlenmiştir.
— Nasıl yani?
— Çin’i bir kenara bırakalım. Moğollar batıya ilerlerken çölde “vahadan vahaya” saldırırdı. Çölün kendisi anlamsızdı. Önemli olan vahayı ele geçirip bir sonrakine gitmekti. Bu, yıldızlar arası savaşla benzerlik taşıyor. Boşluk anlamsızdır; değerli olan, yıldız sistemleridir.
— Bunu yazmadan önce mi düşünmüştünüz?
— Evet. Yazmaya başlarken aklımdaydı. Ama ilk ne zaman aklıma geldiğini artık hatırlamıyorum.
— Tarihî savaş kayıtlarını çocukken mi okumaya başladınız?
— Antik savaşların kayıtları pek yoktur (gülüyor).
— İlkokul, ortaokulda zaten bulunmaz.
— Ben çocukken “Gözle Görülen Dünya Tarihi” adlı sekiz ciltlik bir seriyi okumuştum. Hikâye tarzında yazıldığı için eğlenceliydi. Hannibal’i de oradan öğrendim. Yani savaşın kendisine değil, tarihe ilgi duyuyordum. Savaş, tarihin en gösterişli parçasıydı.
— Demek ki savaşın kendisinden çok, içindeki insanlara ilgi duyuyordunuz.
— Evet. Bazen bana “Askerî teoriye ilginiz var mı?” diye sorarlar. Aslında teoriye değil, teorinin savaşta nasıl uygulandığına ilgim var. “Teori → savaş → tarih” değil, tam tersidir.
— Yani Clausewitz ya da Sun Tzu’dan başlamadınız.
— Hayır.
— Daha çok “saldıran ve savunulan” insan hareketleri ilginizi çekti.
— Evet. Sun Tzu’yu okudum ama çok ilginç bulmadım. Söyledikleri önemli ama eğlenceli değil (gülüyor). Clausewitz’i de sonradan okudum, “Eee, ne olmuş yani?” dedim (gülüyor). Teoriye göre savaşan birini görmek isterdim doğrusu.
— Az önceki çöl örneğine dönersek, vahaların savunulması farklı stratejiler doğurur. Destan’da da çok çeşit var.
— Gerçek savaşta, bir taktik işe yarıyorsa, başarısız olana kadar tekrar edilir. Bu daha gerçekçidir. Ama romanda çeşitlilik gerekir. Bu da kurmacayı güçlendirir. Çelişkili ama ilginçtir.
— Peki silah ve mühimmat ilginiz nasıldı?
— Pek yoktu. Anime uyarlamasında “gemilerin donanımı nasıl olsun?” diye sordular. “Metinde yazanları dikkate alın, gerisi size kalmış” dedim. Silah konusunda benden daha bilgili insanlar var.
— Ama yeni silahlar da çıktı, mesela Zeffle parçacığı.
— Onlar baştan düşündüğüm şeylerdi. Bitince “tamam, yeter” dedim. Silah gücünden çok taktik ve stratejiye odaklandım.
— Zeffle parçacığı, gemi içinde kılıç dövüşü sahnesi yaratmak için mi çıktı?
— Aynen öyle. Yedi Şehir Hikâyesi gibi başka eserlerde de aynı mantık var. Sonsuz güç sıkıcıdır. Bir kısıtlama koymak gerekir.
— Destan’da “strateji ile taktik arasındaki fark” çok etkileyici bir noktaydı. Bunu özellikle yazmak istemiş miydiniz?
— Evet. O zamana kadar uzay operalarında bu ayrım yoktu. Ben stratejik komutan ile taktik komutanı ayırmak istedim.
— Demek ki bu ayrım sizin için önemliydi.
— Evet, ama bu kadar öne çıkacağını beklemiyordum (gülüyor).
— Metinde “strateji ve taktiği dağ tırmanışına” benzetmiştiniz.
— O benim için bir modeldi. Benim kafamda oturdu, okurun da anlayacağını düşündüm.
— Çeşitli savaş sahneleri arasında, yazması kolay ya da zor olan oldu mu?
— Açıkçası hatırlamıyorum. Başta on cilt olacağını düşünmeden yazdım. Sonlara doğru zorlaşmıştır ama savaş sahnelerinin zorluğu, tüm hikâyeyi toparlamanın zorluğu içinde kayboldu.
— Savaşta hem toplu çatışmalar hem bire bir dövüşler var.
— Evet. Makro strateji ile mikro bireysel çatışma arasında sonsuz basamak vardır. İkisi de ilginçtir. O yüzden Schönkopf gibi karakterlerle bire bir sahneler yazdım. Ama Destan’da daha önce yazılmamış şeyleri yazmak istedim. Yeni silahlar çıkarmak hoşuma gitmezdi (gülüyor). Cephede bireyin gördüğüyle sınırlı kalmak da sıkıcıydı.
— Anlatılan savaşlarda bireysel çatışmadan toplu muharebeye kadar geniş bir yelpaze var.
— Evet. Bu gerçek savaşlarda da böyledir. Körfez Savaşı’nda tek bir düğmeye basılır, yüzlerce insan “yok olur.” Bu duygu ile göğüs göğüse çarpışıp karşısındakinin hayatını sonlandırma duygusu tamamen farklıdır. Ben bu iki düzeyi ayrı ayrı yazmak istedim.
— İmparatorluk tarafında filo komutanı çoktu ama ittifakta Yang dışında pek yoktu.
— Aslında vardı ama Şafak Bölümü’nün sonunda hepsi öldü (gülüyor). Sonradan “Eyvah, taşlarımı harcadım” dedim.
— Attenborough yetenekliydi ama Yang’ın yanında gölgede kaldı.
— Attenborough’u özellikle “ayrı birliği yönetebilen komutan” olarak tasarladım. Yazdıkça kendine özgü bir tat kazandı (gülüyor). Bana “Geleceğin savaşlarında bireysel yetenek değil, ekonomi ve teknoloji belirleyici olur” diyenler oldu. Ama öyle bir şey yazsam kim okur ki (gülüyor).
— Okur olarak Bittenfeld’in sefere çıkışını görünce “Yine yenilip dönecek” diye düşünüyoruz, ama bu eğlenceli.
— Tabii. Bu bir eğlence. Ama sonuç sadece karakterin kendisine bağlı değil, karşısındaki düşmana da bağlı. Belki öyle bir rakip olsaydı, Bittenfeld bile temkinli görünürdü (gülüyor).
— Bittenfeld’in temkinli görünmesi… (gülüyor)
— O kadarını yapmadım. Ama okur “Bu olmaz” derse, bu karakteri öyle sağlam kurmuşum ki, bu da yazarın başarısıdır diye böbürlenirim (gülüyor).
— Dotō Bölümü’nde ittifakın son savaşında Bewcock ölüyor. Bunun üzerine ne dersiniz?
— Bewcock’a iyi bir ölüm vermek istedim. Yaşasa da hikâye devam ederdi ama bence o da ölmek istiyordu.
— “Fırıncı çırağı” Chun Wu Chen onun yanındaydı.
— Evet. Ölürken yanında biri olsun istedim. Ama kimin olacağına geç karar verdim. O noktada artık akış belirleyiciydi.
— İkisi arasındaki son sahne çok etkileyiciydi.
— Daha genç biri olsaydı, Bewcock onu azarlayıp ağlatarak gönderebilirdi. Ama öyle olmadı.
— Bewcock ile Reinhard’ın son konuşması da unutulmazdı.
— Teşekkür ederim. Öyle sahnelerde karaktere uygun sözler söylemek şarttır. Uygun olmayan bir replik hemen sırıtıyor. Okurun “Evet, bu karakter böyle konuşur” demesi gerekir. O noktada artık akışa uymak zorundaydım. Yazım daha muhafazakâr, daha temkinli oldu. Okuru tatmin etmek mi, yoksa sinirlerini kaşımak mı? İkisi arasında seçim yapmak gerekiyordu. Ben ikinci yolu pek düşünmedim. Orada öyle bir provokasyona gerek yoktu (gülüyor).
‘Ranri Bölümü’ Üzerine
— Burada özellikle Yang Wen-li hakkında konuşmak istiyoruz. Tanaka-san, Yang’ın popülerliği hakkında o dönemde ne düşünüyordunuz?
— Hmm, doğrusu bana da tuhaf gelmişti (gülüyor).
— Öyle mi?
— Evet.
— Yani özellikle hedeflenmiş bir şey değildi?
— Hayır, hiç öyle değildi. Eğer “hedefledim” diyeceksem, o Reinhard’dır (gülüyor). Karakterleri hep ikili olarak tasarladım, doğal olarak karşıtlık doğdu.
— Daha önce de söylemiştiniz.
— Evet. Reinhard’ın adı bile yakışıklı olmasını gerektiriyordu. Yoksa okur kabul etmezdi. Yang içinse “çirkin” yazmak ayıp olurdu… (gülüyor). O kadar işte. İkisi arasındaki dokuz yıllık yaş farkı belirgindi, ama başka özel bir düzenleme yoktu.
— Yang, yaşlılardan sevgi gören bir tipti.
— Evet, mesela Bewcock amca. “Eh, bu gençler de böyle işte” der gibi.
— Yaşlılardan söz açılmışken, Merkatz da Yang’ı seviyordu galiba (gülüyor).
— Hmm, o biraz farklı. Onun sadakati başka bir yereydi. Yang’ı asker olarak çok takdir ediyordu, insan olarak da sevimsiz bulmuyordu. Ama “sevgi” başka bir şey. O, insanları sevip sevmemekle yargılamamayı öğrenmiş biriydi bence (gülüyor).
— Doğru. Belki de Yang’ı en objektif değerlendiren oydu.
— Olabilir.
— Okurlar arasında Yang ile sizi özdeşleştirenler çok.
— Okurlar arasında Yang ile sizi özdeşleştirenler çok.
— Hayır, hiç öyle değil (gülüyor). Ben kendimi kahraman yapacak kadar küstah değilim.
— (gülüyor). Peki yazması kolay mıydı?
— Çoğu kişi “Yang, Reinhard’a göre daha kolay yazılmıştır” der. Ama aslında Reinhard daha kolaydı. Onu biçimsel bir güzelliğe oturtmak mümkündü. Yang ise hep o kalıpları biraz kaydırarak yazıldı. Reinhard sağa giderse, Yang sola değil, biraz çapraz giderdi. Bu da yazarken zorlaştırıyordu (gülüyor).
— Reinhard’a karşılık gelen karakteri Doğu kökenli yapmak fikri nereden geldi? Uzay operalarında pek yoktu.
— Evet, ilginçtir. Yutaka Toyoda bir röportajda “Uzay operasında Japon kahraman yazmak zordur” demişti. Ben de okur olarak “Demek öyleymiş” diye düşünmüştüm. İmparatorluk belli bir etnik yapıya sahipse, karşı taraf karışık olmalıydı. Böyle düşünürken “Yang” adı kendiliğinden oturdu.
— Yani mantıksal bir seçim değil.
— Aynen. “Petro? Olmaz. Castiano? Olmaz” derken (gülüyor).
— Yang’ın özgür ruhu, Çin Halk Cumhuriyeti’nden çok Hong Kong ya da Tayvan havası taşıyor.
— Evet, Hong Kong. Özgür ve anarşik bir topluluk (gülüyor).
— O dönemde Hong Kong ya da Çin’e gitmiş miydiniz?
— Hayır. Destan’ı yazarken hiç yurtdışına gitmemiştim. İlk yurtdışı seyahatim Destan bittikten sonraydı.
— Üniversitede Çinli arkadaşınız oldu mu?
— Hayır. Bildiğim tek Çinli Wang Zhenzhi (gülüyor). Chen Shunchen’in eserlerini okurdum ama tanışıklığım yoktu.
— Yani somut bir Çinli model yoktu.
— Yoktu. Birden çıktı.
— Destan’ı yazmaya başladığınızda Yang daha mı yaşlıydı?
— Hayır, neredeyse aynı yaştaydılar. “Otuz oldum” diye takıntı yapıyordu (gülüyor).
— Bu takıntı okurlarda “yazarın kendisi” izlenimi doğurmadı mı?
— Belki. Ama karakterlere bir takıntı vermek iyi bir araçtır. Ölüm kalım anında bile kahveye takılması mesela. Bu yüzden ben kahve içerken “hain” diyenler oldu. “Affedin beni” derdim (gülüyor).
— (gülüyor).
— Kahveyi çok içerim.
— “Çamurlu su” diye yazmıştınız.
— Evet, öyle düşünerek içiyorum (gülüyor).
— Okurlardan içki hediyesi çok gelmiştir.
— Evet, brendi. “Çaya katın” diye. Çok nazik bir jestti.
— O dönemde çok içki içer miydiniz?
— Pek değil. En çok yüksek lisans yıllarında içtim. O da ortalama düzeydeydi.
— Yang içkiyi severdi ama çok içmezdi.
— Evet. Bir şişeyi bitiren tip değil. O daha çok Schönkopf’a yakışır (gülüyor).
— Schönkopf’un koca şişeyle oturması yakışır. İmparatorluk ordusu öyle değildir.
— Daha önce de söylediğim gibi, gündüz ittifakı, gece imparatorluğu yazardım. Bittenfeld akşama denk gelirdi (gülüyor).
— Reinhard da içerdi. Güçlü müydü?
— Güçlü olmak başka, sevmek başka. Onun için içki daha çok “görsel bir sahne”ydi.
— Düşününce, imparatorlukta da ittifakta da pek “içki içmeyen” karakter yoktu.
— Evet. İçki aslında yetişkin ile çocuk arasındaki sınırı belirleyen bir araçtı. O yüzden sıkça kullandım.
— Doğru. İçki, sigara, kadın… bunlar insanı rezil de edebilir. Ama Destan’da herkes ölçüsünü biliyor, rezil olmuyor.
— Mesela Schönkopf. Onu bu kadar “serseri” yazmama rağmen kimse ondan nefret etmedi. O zaman fark ettim: “Sırf çapkın olmak nefret sebebi değil. Kadınlara haksızlık etmezsen sorun yok.” Bu benim için bir keşifti. Tabii biraz da özenli olmalı (gülüyor).
— Anladım (gülüyor).
— Sadece çapkın olmak yetmez, yetenekli de olmalı. Schönkopf da Poplan da kendi alanlarında başarılıydılar.
— Yani herkes kendi yolunu doğru yürüyordu.
— Evet. Mesela bir okurdan gelen mektup hâlâ aklımda: “Büyümek istemiyordum, ama Destan’ı okuyunca güzel bir yetişkin olmak istedim.” Bu beni çok etkilemişti.
— Ne güzel bir mektup.
— Evet.
— Ranri Bölümü’nde Yang’ın ölümü büyük yankı uyandırdı, değil mi?
— Evet. Ama “kaçınılmazdı” diye düşündüm (gülüyor). Aslında daha önce ölmesi gerekiyordu.
— Nasıl yani?
— Galaksinin Satranç Oyunu’nda, hikâye “bir zamanlar böyle bir şey olmuştu” diye anlatılıyordu. İki bölüme ayırsaydım, ilk bölümün ortasında Yang ölecek, sonra Julian’a geçecekti.
— Yani yarısında ölseydi de şaşırmazdık.
— Evet. Ölümü gecikmiş bir karakterdi (gülüyor).
— Destan’daki “kahraman” Yang ve Reinhard mıydı?
— Hayır. Kahramanı okur belirler. Ben sadece “kahramanların hikâyesi”ni yazdım.
— Ama Yang yaşadıkça kahramana dönüştü.
— Evet. Normalde bu kadar popüler olmaması gerekirdi. Ama oldu. Artık kabul etmek lazım (gülüyor).
— Peki Yang’ın ölüm sahnesi ne zaman netleşti?
— İkinci bölüme başlarken “Nasıl öldüreceğim?” diye düşündüm. Hishō Bölümü’nden itibaren ipuçları verdim. Birden öldürmek olmazdı.
— Yang’ın savaşta değil de böyle ölmesi baştan planlanmış mıydı?
— Evet. Başından beri düşündüm. Çünkü savaşta ölmek ona uygun değildi. Nelson gibi “ölür ama büyük zafer kazanır” çok havalı olurdu. Yang’a yakışmazdı (gülüyor).
— Fork’u o noktada kullanmak, onun hastane sahnesinden mi belliydi?
— Evet. O yüzden öldürmedim. Çünkü ileride kullanacaktım.
— Demek ki Yang’ın suikastla öleceği baştan belliydi.
— Evet. Düşman tarafından kahramanca ölmek yerine, dost tarafından ayağı kaydırılacaktı (gülüyor).
— Gerçekten öyle oldu.
— Evet. Yang hep “önemsiz birinin hatasıyla düşecek” tipti (gülüyor).
— Tarihte de sık görülen bir şey.
— Evet.
— Ama bu yazım açısından kritik bir dönemeçti. Okur “İmparatorluk mu yaptı, yoksa ittifak içindeki düşmanları mı?” diye düşündü. Bu, hikâyenin yönünü değiştirecek bir noktaydı.
— Doğru. O noktada Reinhard’ın karakterini netleştirmek gerekiyordu. “O böyle bir şey yapmaz” demeliydim.
— Yani Yang’ın ölümünü planlarken Reinhard’ın tavrını da aynı anda belirlediniz.
— Evet. Reinhard için böyle bir yöntem gururuna aykırıydı.
— Ama Reinhard bazen alt tabakadaki insanlara karşı umursamazdı.
— Evet (gülüyor). O, kendi seviyesindekileri iyi anlar ama altındakileri pek görmez.
— Belki Yang’ın ölümü en çok Reinhard’ı yaraladı. Çünkü Yang “kaçıp kazandı.”
— Aynen. Reinhard “Onu ben yeneceğim” diyordu. Ama Yang elinden kayıp gitti. “Bu da neydi!” diye öfkelendi (gülüyor).
— O dönemde çok mektup aldınız mı?
— Evet, çok. Ama itiraf edeyim, çoğunu okuyamadım. Zaman yoktu. Her ciltte birileri ölüyordu zaten (gülüyor).
— O dönemde miydi, size “Herkesi öldüren Tanaka” denmeye başlanmıştı (gülüyor)?
— Evet. Ama öyle bir lakaba kapılacak hâlim yoktu. Zaten kendimi kaptıracak zamanım da yoktu.
— Çok yorucu olmuş anlaşılan.
— Yorucuydu. Sahip olduğum tüm ruhsal enerjiyi harcadım.
— Yang Wen-li’nin ölümü, Destan’ın sonuna doğru geldi. O noktada “bir dağ aşıldı” duygusu var mıydı?
— Hayır, hiç. Altıncı ciltten sonra ikinci bölüme girince, artık hikâyeyi toparlama düşüncesi vardı. Ama “rahatlama” hiç olmadı. Hep “bundan sonra daha dik bir yokuş var” hissi vardı. Tatmin vardı ama yorgunluk da çok büyüktü.
— Gerçekten büyük bir emekti.
‘Kaiten Bölümü’ Üzerine
— Şimdi Reuenthal’dan söz edelim. O da okur arasında çok sevilen bir karakterdi.
— Yazar olarak teşekkür ederim (gülüyor).
— Daha önce “Yang yapıcı biçimde eğri büğrü bir karakter” demiştiniz. Reuenthal da eğriydi ama belki yapıcı değildi, yine de ileriye dönük biriydi.
— İleriye dönük mü… belki.
— Geriye dönük değildi en azından.
— Bu biraz zor bir konu. Reuenthal’ın kişiliğini kadın okurlar çok analiz etti. Benim fazla söz söylememe gerek yok gibi (gülüyor).
— Ama Reinhard ve Mittermeyer’le karşılaşmasa farklı olurdu, değil mi?
— Belki. Onlarla karşılaşmak onu kurtardı mı, yoksa zaten bilinçsizce “beni kurtaracak birini” arıyordu da şansa böyle yüksek seviyeli karakterlere rastladı mı… Bilmiyorum. Daha basit, daha kötü birine de kapılabilirdi.
— Mittermeyer gibi “iyi niyetli” birine rastlaması şanstı.
— Ben “iyi niyet teorisi” diye düşünmedim ama evet, Mittermeyer sağlıklı bir karakterdi (gülüyor).
— Adeta “Milli Eğitim Bakanlığı onaylı, hiç kötü iş yapmamış” bir tipti.
— Ama çok kişiyi öldürdü, düşman da dost da (gülüyor).
— Doğru, askerdi sonuçta (gülüyor).
— Evet. Ama Reuenthal’ın “kötü birine kapılıp düşüşe geçmesi” gibi bir hikâye yazmak istemedim.
— Peki Reuenthal’ın ölümü?
— O büyük ihtimalle istediği gibi öldü. Bu yüzden “neden öldürdün?” diye tepki gelmedi. Ben de ona iyi bir ölüm vermek istedim. Destan’da en çok uğraştığım şey, her karaktere uygun bir ölüm bulmaktı. Bulamayınca… mesela Poplan hayatta kaldı (gülüyor).
— Bittenfeld gibi.
— Evet. Bittenfeld için düşündüm: Barış zamanında yaşlı bir adam olur, gençlere sürekli öğüt verir. Sonra banyodan çıkarken sabuna basar, düşer, kafasını vurur… Böyle bir ölüm ona yakışırdı. Onca savaşta sağ kalıp sabuna yenilmek (gülüyor). Ama bunu yazmak fazla olurdu.
— “İyi niyet teorisi mi, kötü niyet teorisi mi” diye düşündüğüm zamanlar oldu. Ama her yeni olayla fikrim değişti. Sonunda “bir sonuca varmak mümkün değil” dedim (gülüyor).
— Bu ne zaman oldu?
— Hep düşündüm. Ama Destan’ı yazarken artık “karar verilemez” diye kabul etmiştim.
— Destan’da “kötülüğü” temsil eden karakterler arasında, ittifakta Trünhit, imparatorlukta Oberstein öne çıkıyor. Onların farklarını nasıl belirlediniz?
— “Kötülük nedir?” diye soyut bir yerden başlamadım. Önce karakterler vardı. Yang’ın bir repliği vardı: “İnsan, kötülüğü kötülük olarak bilerek yapacak kadar güçlü değildir. Kendi doğruluğuna inanır.” Sanırım öyle bir şey yazmıştım (gülüyor).
— Ama Oberstein, yaptığının normal değer yargılarıyla kabul edilmeyeceğini bilerek yapıyordu.
— Evet.
— Ve bundan vicdan azabı duymuyordu.
— Evet. Bu yüzden bazı okurlar “ne kötü adam” dedi, bazıları “işte bu yüzden iyi” dedi. Yorumlar farklıydı. “Toplum ne derse desin” tavrı bazen bilinçli bir görev bilinci, bazen de sadece kendini kandırma olabilir (gülüyor).
— Ama Oberstein kendini kandıran biri değildi.
— Hayır. Tarihte böyle insanlar hep var. Japonya’da Meiji döneminde Ōkubo Toshimichi, Rusya’da gizli polisin kurucusu Dzerjinski… Devletin dönüşüm dönemlerinde böyle “zorunlu kötülük” tipleri çıkar. Ama ben “devlet için gerekli kötülük” diyemem. Çünkü devlete o kadar güvenmiyorum (gülüyor).
— Ama toplulukların bir düzeni olmalı, devlet de en uygun birim sayılıyor.
— Devlet kurulduktan sonra insanlar “devletsiz olmaz” diye düşünür. Ama bu da bir yanılsama olabilir. Devlet zaten “zorunlu kötülük”tir. O yüzden yapılabilecek tek şey, bu çerçevede kurbanları olabildiğince azaltmaktır.
— Trünhit ve Oberstein farklıydı ama ikisinin de “toplumun ne dediği umurumda değil” tavrı vardı.
— Evet, ama farklı biçimde. Trünhit toplumu kullanıyordu. Oberstein ise toplumdan bağımsızdı.
— Trünhit ölmeden önce tam bir canavara dönüşmüştü.
— Evet. Onun ideali yoktu. Oberstein’in ideali vardı. Bu yüzden Trünhit küçük bir kötüydü ama küçük kötüler bazen daha korkunç hale gelir. Tarihte bunun örnekleri çoktur.
— İmparatorlukta Lang vardı. Trünhit ondan daha sağlam görünüyordu.
— Evet. Lang, Oberstein ile kıyaslanmak zorundaydı. Trünhit’in karşısında öyle biri yoktu. Bu yüzden daha çok yayıldı.
— Trünhit iyi aile çocuğu gibiydi.
— Evet (gülüyor).
— Hiç azar işitmeden büyümüş gibiydi.
— Belki. Mesela ABD’de Bush ailesi gibi. Dört kuşak politikacı. Böyle bir kökten gelenler neden sevilmediklerini anlamazlar. Trünhit de öyleydi. Ama muhtemelen Bush’tan daha iyi öğrenciydi (gülüyor).
— Neyse ki Reuenthal onu ortadan kaldırdı. Yaşasaydı daha da yükselirdi.
— Evet (gülüyor). Ama “Trünhit yaşasaydı ne olurdu?” sorusunu düşünmek istemem.
— Çizgi roman uyarlamasını yapan Michihara Katsumi, “Ben ileriye dönük amcaları severim” demişti.
— Evet, öyle dedi (gülüyor). “İleriye dönük” kelimesinin anlamı çoktur.
— Trünhit saf bir tip sayılabilir mi?
— Belki. Ama o kendini yok eden biri değildi. Çok güçlü bir yaşam enerjisi vardı. Tarihte Fouché gibi, rejim ne olursa olsun yaşayan tipler vardır. Ama bazen saçma bir sebeple düşerler. Ben aslında Trünhit’i daha sıradan bir şekilde öldürmek istiyordum. Ama Reuenthal hayranları “Onun elinden ölmek şereftir” dediler (gülüyor).
— Mesela “araba çarptı” gibi mi?
— Evet, herkes “Nasıl yani?” derken, yeni imparatorluğun başbakanı olmuş, törenine giderken merdivenden düşüp ölmüş… (gülüyor). Tarihte böyle örnekler çoktur. Gerçekte insanlar bunu kabul eder ama kurmacada kabul edilmez.
— Trünhit’in korkutucu yanı, aslında kendisinin sevilmediğini hiç fark etmemesiydi. Bir tür bilinçsiz özgüveni vardı.
— Evet. Ben de düşündüm. Onun zihninde “sevilmiyorum” değil, “kıskanılıyorum” vardı. “Beni çekemiyorlar ama ben olmazsam hiçbir şey yürümez” diye düşünüyordu. Bu da Michihara Katsumi’nin dediği gibi “çok ileriye dönük bir özgüven”di (gülüyor).
— Ölünceye kadar fark etmedi. Hep kötü niyetlerin ortasında yaşadı ama anlamadı. Ayrıca, eserde “kötü kadın” karakterler pek yoktu.
— Doğru… öyleydi.
— Rubinsky’nin sevgilisi bile kötü değildi.
— Evet. Zaten kadın karakter çok azdı. O yüzden özellikle “kötü kadın” yaratmaya gerek yoktu. Yazması da eğlenceli olmazdı (gülüyor).
— Anladım (gülüyor). Peki Destan’daki “kötülük” kavramına geçmeden önce, siz “iyi niyet teorisi / kötü niyet teorisi” ayrımı hakkında ne düşünüyorsunuz?
‘Rakujitsu Bölümü’ Üzerine
— Artık bu röportajın sonuna yaklaşıyoruz. Biraz daha derinlemesine konuşalım.
— Lütfen yumuşak davranın (gülüyor).
— Her cildin başlığında “–Bölümü” ifadesi var. Bunları bulmakta zorlandınız mı?
— Pek zorlanmadım. Son cildin başlığı aslında değişti. Önce “Kanketsu Bölümü” (Tamamlanış Bölümü) koymayı düşünmüştüm (gülüyor). Ama ilk cilt “Reimei Bölümü” (Şafak Bölümü) idi. “Kanketsu” fazla kuru olurdu. O yüzden “Rakujitsu Bölümü” (Batış Bölümü) daha uygun geldi.
— Ve sonunda sona geldik. Burada Mittermeyer’in rolü çok önemliydi. Bu bilinçli miydi?
— Aslında iki seçenek vardı: Son sahne Julian ile mi bitecek, yoksa Mittermeyer ile mi? Kararı veren şey, evde yeni doğmuş bir bebeğin bulunmasıydı. Geleceği çocuğa emanet etmek istedim. Tabii o bebeğin nasıl büyüyeceği ayrı mesele (gülüyor).
— Julian ve Karin ile bitirmek yerine Mittermeyer ailesiyle bitirmek…
— Evet. Julian’ın yolu zaten belliydi. İmparatorluk içinde daha aydın bir yön için çalışacak, belki ileride imparatorluk meclisinin başkanı olacak. Onun geleceği görünüyordu. O yüzden Julian için “tamam” dedim.
— Destan’ın gücü, karakter portrelerinin ustalığında. Bunları ne kadar bilinçli yazdınız?
— Bu benim okuma deneyimimden geliyor. Büyük biyografilerden çok küçük anekdotlar akılda kalır. Mesela ünlü bir Alman filozofun hikâyesi vardır: Evinde para kaybolur. Hizmetçisini denemek için masaya bozuk para bırakır. Arkadaşına “Bıraktım, bakalım çalacak mı?” der. Arkadaşı “Peki ne kadar bıraktın?” diye sorar. Filozof susar: “Saymamıştım…” (gülüyor). İşte bu küçük hikâye onun kişiliğini gösterir. Ben de karakterleri böyle küçük anekdotlarla canlı kılmaya çalıştım.
— Büyük sıfatlar karakteri canlı kılmaz.
— Evet. “Yüce, dürüst, cesur” gibi sözler sadece sözlük maddesi olur. Ama küçük kusurlar kişiliği gösterir. Tabii ciddi kusurlar okurda antipati yaratır. Eğlenceli edebiyatta önemli olan, “zayıfı ezip ezmediği”dir. Zayıfı ezen kahraman olamaz. Klasik kural şudur: Zayıfı koru, güçlüye karşı dur (gülüyor).
— Evet.
— Bu noktayı tutturunca, diğer kusurlar –tembellik, bencillik– hoş görülür. Bu tür kusurlar karakteri cazip kılar. Bu kesin bir kural değil ama benim için işe yaradı.
— Bu da Destan’ın başarısını getirdi.
— Evet. Küçük anekdotlarla karakterleri öne çıkarmaya çalıştım. Bu kadar ilgi görmesi beni şaşırttı. Ama çocukluk okumalarımın “anormal” olmadığını görmek beni rahatlattı (gülüyor).
— Böyle büyük bir hikâyede karakterlerin giriş ve çıkış zamanlaması zor olmadı mı?
— Pek değil. Karakterler kendiliğinden ortaya çıktı. Çıkışlar da öyle. Kircheis’in erken çıkışı baştan belliydi. Belki aristokratların iç savaşına daha çok zaman ayırabilirdim. Onlar Machiavelli tarzı ittifaklarla İttifak Cumhuriyeti’yle birleşebilirdi. O zaman farklı bir stratejik hikâye olurdu. Ama sonuçta Poplan ve Bittenfeld hayatta kaldı (gülüyor). Çıkışlarda büyük sorun olmadı. Rubinsky’ye biraz daha sahne vermek isterdim. Fezzan’ı daha çok kullanabilseydim iyi olurdu. Ama ekonomi bilgim sınırlıydı. Daha fazla girseydim toparlamak zor olurdu (gülüyor). Sonuçta elimden geleni yaptım.
— Bu kadar çok karakter ve olay olunca, yazarken tablo gibi bir şey hazırladınız mı?
— Hayır, tablo yapmadım. Gerçek kişilerin isimlerini ve yüzlerini hiç aklımda tutamam (gülüyor). Ama kendi yarattığım karakterleri hatırlamakta zorlanmam. Tabii okur “Şu karakter ne oldu?” diye sorunca “Öyle biri var mıydı?” dediğim de çok olmuştur (gülüyor). Hâlâ tablo yapmam. Gerçek dünya benim için kaotiktir, ama hayal dünyam çok daha düzenlidir. Mesela üç yıldır kendi iş yerimin telefon numarasını bile hatırlamıyorum (gülüyor).
— Destan hep Üç Krallık ile karşılaştırıldı. Ama onun yanında Suikoden de var. Hangisini daha çok seviyorsunuz?
— İkisini de. Ama komutan tiplerini ayırmak açısından Üç Krallık’a daha yakın. Suikoden’de çok farklı tipler var, ama bazıları komutanlığa hiç uygun değil. İnsan çeşitliliği açısından Suikoden daha geniştir. Ama Çin klasiklerini sadece “örgüt teorisi” ya da “hayatta kalma kılavuzu” olarak okuyanlar için anlamı yoktur.
— Üç Krallık biraz “tütsü kokulu” değil mi?
— Aslında orijinali öyle değildi. Ama Üç Krallık Romanı çok tütsü kokuludur. O kadar Konfüçyüsçü ahlaka saplanmış başka eser yoktur. O yüzden onu ölçü alıp Çin klasiklerini değerlendirmek büyük hata (gülüyor). İlk başta Üç Krallık Hikâyeleri vardı. O zaman Zhang Fei çok ön plandaydı, Zhuge Liang küçük bir figürdü. Sonra Luo Guanzhong, Üç Krallık Romanı’nda Zhuge Liang’ı tanrılaştırdı. Böylece Zhang Fei’nin rolü azaldı.
— Öyle mi?
— Evet. Üç Krallık Romanı tamamen Konfüçyüsçü ahlak, erkek ilkesi ve kamusal mantık üzerine kurulu, Zhuge Liang’ı yücelten bir metindir.
— Zhuge Liang yükselince Zhang Fei düşer. Aynı şekilde Oberstein yükselince Bittenfeld düşer (gülüyor).
— Oberstein, Zhuge Liang mı yani? (gülüyor).
— Japonya’da Üç Krallık “iş dünyası kılavuzu” gibi okunuyor. “Yöneticiler Üç Krallık ve Shiba Ryōtarō okumalı” deniyor.
— Shiba-san kendisi bu konuda ne düşünüyordu acaba? Ben okur olarak merak ediyorum. Ama benim de başıma geldi. Destan’ın üçüncü cildi çıktığında reklamda “İş adamlarının mutlaka okuması gereken savaş romanı” yazıyordu. Ben “Hayır, bu değil” dedim (gülüyor).
— O reklamı okuyup alan iş adamları şaşırmıştır (gülüyor). Bazı insanlar kitapları sadece “işe yarar mı?” diye okuyor.
— Evet. Bana “Gençler sanal gerçeklikten çıkamıyor, gerçek ile kurmacayı ayıramıyor” diyorlar. Ben normalde konferans vermem ama yıllar sonra kendi okuluma gittim. Orada dedim ki: “Gençleri suçlamayın. Yaşlı politikacılar ve iş dünyası liderleri bile Shiba-san’ın romanlarıyla gerçek tarihi ayıramıyor. Ne yapalım?” (gülüyor). Böylece her yerde gereksiz düşmanlar edinmeye başladım galiba.
— Yani “tarzınızı değiştirmeye mi çalışıyorsunuz” (gülüyor)?
— Hayır, öyle bir niyetim yok. Az önce de söyledim, ben o kadar sıra dışı biri değilim. Destan’dan öğrendiğim şey şu oldu: Kitap okumadan yaşayamayan insanlar vardır ve bu insanlar her zaman, her çağda belli bir sayıya ulaşır. Benim yazmam gerekenler de işte o insanlar için. Bu yüzden Destan benim için bir dönüm noktası oldu. Yazma tavrım konusunda artık tereddüt etmiyorum. Tarih romanını sadece “iş dünyası kılavuzu” olarak görenlere yazmak zorunda değilim.
— Peki, Destan’ı seven okurlara “şunu da okuyun” diye önereceğiniz kitaplar var mı?
— Bugün insanlar kitap okuyor ama temel okumaları eksik gibi geliyor bana. Mesela Arslan Senki için bir okurdan mektup almıştım. Arslan aslında prens değilken prens gibi yetiştirilmiş bir çocuk. Okur bana “Ben tersini düşündüm: Ormanda sıradan biri olarak yetişen çocuk aslında prensmiş. Böyle bir hikâye hiç olmadı” diye yazmıştı. Ben de “Bu kişi Grimm masallarını okumamış” dedim (gülüyor). Çünkü bu, “soylu çocuğun sürgün hikâyesi”dir, masalın köklerinden biridir. Sonra “Aslında Korkunç Grimm Masalları” diye bir kitap çok sattı. Ama asıl Grimm masallarını okuyun (gülüyor).
— (gülüyor) Ama onların özünde bütün masalın özü var.
— Evet, fazlasıyla. Daha temel bir şey söyleyeyim: Birisi demişti ki, bütün hikâyeler ikiye ayrılır: “Hazine arayışı” ve “intikam.” Hepsi bunlara döner. Bu biraz aforizma ama düşünmeye değer. Hazine arayışı bazen bir kadın, bazen bir değer, bazen Columbus için Yeni Dünya olabilir. O yüzden klasikler okunmalı. Klasikleri okuyunca yeni eserleri de daha iyi anlarsınız. Mesela Uchū Senkan Yamato’nun yapısı tamamen Batı Yolculuğu’dur. Klasikleri okuyunca yeni olanı da çözebilirsiniz. Ama ortaokul ve liselerde klasik dersleri azaltılıyormuş. Politikacılar “Japonya’nın tarihini ve geleneğini önemsiyoruz” diyor ama bu yalan. Eski eserler sıkıcı görünebilir ama yüzlerce yıl yaşamışlarsa bir sebebi vardır. Benim de okumadığım klasik çok, o yüzden ahkâm kesmek istemem.
— Peki, Destan okurlarına özel önerileriniz?
— Benim çok sevdiğim ve Destan okurlarının da seveceğini düşündüğüm iki eser var: Sōgen Suiri Bunko’dan çıkan Uroboros ve Gormenghast üçlemesi. Ben her yıl yeniden okurum. Gormenghast, Destan’a benzer bir arka plana sahip: çok eski bir düzeni değiştirmeye çalışan biri çıkar, etrafında çok çeşitli karakterler vardır. Gelenek ile yenilik çatışır. Uroboros ise bir tür fantastik dövüş hikâyesidir. Düşman ve dost karakterleri çok ilginçtir.
— Uzun zamanınızı ayırdığınız için teşekkürler. Gerçekten yoruldunuz.
— Çok yoruldum (gülüyor).
